فصلنامه مطالعات دانشگاه

فصلنامه مطالعات دانشگاه

دانشگاه دوستدارخانواده: مروری بر تجربه مادری و تحصیل همزمان

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 استادیار جامعه‌شناسی توسعه اجتماعی، گروه مطالعات زنان، دانشکده علوم اجتماعی، دانشگاه علامه طباطبائی، تهران، ایران
2 کارشناسی ارشد مطالعات زنان، دانشکده علوم اجتماعی، دانشگاه علامه طباطبائی، تهران، ایران
چکیده
تجربه زیستهٔ مادر-دانشجویان در دانشگاه‌های دوستدار خانواده، موضوعی چندلایه و پیچیده است و در این مقاله براساس چارچوب مفهومی مبتنی بر مفاهیم مادری، تعارض و فشار نقش و خانواده‌دوستی تلاش شده تا به این دو سؤال مهم پاسخ داده شود که: دانشگاه دوستدارخانواده در تجربه کشورهای پیشروی این ایده، با چه شاخص‌ها و ویژگی‌هایی شناخته می‌شود؟ در میدان اجرا و در تجربه مادردانشجویان، دانشگاه چه نسبتی با خانواده دوستی دارد؟ این مطالعه با رویکرد کیفی و از طریق مصاحبه‌های نیمه‌ساختاریافته با ۱۹ مادر-دانشجو انجام شده است. داده‌ها با تحلیل تماتیک، کدگذاری و تحلیل شدند. یافته‌ها نشان دهنده استخراج یک مضمون اصلی با محوریت «نسبت دانشگاه با خانواده‌دوستی»، دو مضمون فرعی و شش مفهوم است. برخی شاخص‌های مطرح‌شده در سیاست‌گذاری دانشگاه‌های دوستدار خانواده، از نظر موضوعی ناظر به زنان‌اند، برخی دیگر بر خانواده تمرکز و گروهی نیز به مفاهیم کلی‌تر مرتبط با جنسیت تمرکز دارند. اقداماتی مانند مرخصی زایمان، اتاق‌های شیردهی، یا حمایت‌های دوران بارداری، که عمدتاً بر اساس پیش‌فرض نقش مراقبتی زنان طراحی شده‌اند و بیش از آنکه به خانواده یا جنسیت به معنای گسترده اشاره داشته باشند، مستقیماً ناظر به زنان و نقش‌های جنسیتی آنها هستند. برخی از شاخص‌ها و اقدامات موجود در دانشگاه‌های دوستدار خانواده، به گفتمان کلی‌تری درباره جنسیت و عدالت جنسیتی تعلق دارند مانند طراحی برنامه‌های منعطف آموزشی برای والدین، یا فراهم‌سازی شرایط مشارکت مردان در نقش‌های مراقبتی. حال آنکه حمایت‌های ارائه‌شده از سوی دانشگاه‌ها، اغلب ناکافی، پراکنده و غیراستاندارد هستند و کمتر به ساختار خانواده یا رویکرد جامع‌تری نسبت به جنسیت پرداخته‌اند. یافته‌های تحقیق نشان می‌دهد حمایت‌های دانشگاه‌ها در راستای سیاست‌های خانواده‌دوستی عمدتاً متمرکز بر مادر-دانشجوهاست، اما این حمایت‌ها اغلب ناکافی، پراکنده و غیراستاندارد هستند. بیشتر اقدامات به تسهیل نقش مادری محدود شده‌اند و کمتر به ساختار خانواده یا رویکرد جامع‌تری نسبت به جنسیت توجه دارند. به طور مثال مرخصی بارداری و زایمان به‌عنوان اصلی‌ترین حمایت در دانشگاه‌ها ارائه می‌شود، اما اجرای آن یکدست نیست. آموزش از راه دور و تحصیل مجازی، هنوز به‌طور محدود و غیررسمی ارائه می‌شود و برنامه‌ریزی درسی نیز انعطاف کافی برای شرایط مادران را ندارد.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


بلالی، اسماعیل؛ محبی، سیدهفاطمه؛ و حسینی، شیماسادات (۱۳۹۶). واکاوی کیفی چالش‌ها و ایفای هم‌زمان نقش‌های دانشجویی و خانوادگی. مطالعات راهبردی زنان، ۱۹(۷۵)، ۳۲۶۳ https://doi.org/10.22095/jwss.2017.51744.
پورخزایی،سعیده؛ مهران، گلنار؛ احمدی، پروین؛ و عدلی، فریبا (1402). مناسبات نظام آموزش عالی و جنسیت: تجربه زیسته در دانشگاه تک‌جنسیتی الزهرا. فصلنامه مطالعات میان‌رشته‌ای در علوم انسانی، 15(4)، 145-169. https://doi.org/10.22035/isih.2023.5172.4941
تاجمزینانی، علی‌‌اکبر؛ و ابراهیمی، مریم (1400). تحلیل جنسیتی سیاست‌گذاری آموزش در ایران پساانقلاب. پژوهش‌نامه زنان، 12(38)، 41-72. https://doi.org/10.30465/ws.2021.29640.2923
رجبی، غلامرضا؛ سیاح طرف‌زاده، ندا؛ و تقی‌پور، منوچهر (1396). بررسی پایایی و روایی مقیاس تعارضِ کار- خانواده- تحصیل در دانشجویان. مطالعات روانشناسی تربیتی، 14(26)، 102-85. https://doi.org/10.22111/jeps.2017.3236
رستگار خالد، امیر (1385). خانواده، کار، جنسیت. تهران: روابط عمومی شورای فرهنگی- اجتماعی زنان.
ساعدموچشی، لطف‌اله؛ و عزیزی، نعمت‌اله (1399). تحلیل ابعاد کمی و کیفی سیاست‌گذاری نظام آموزش عالی ایران. سیاست‌های راهبردی و کلان، 29, 166-184.  https://doi.org/10.30507/jmsp.2020.102393
شیربگی، ناصر؛ و عبدالهزاده، نسیم (1399). تحلیل گفتمان سیاستگذاری آموزشی در نظام آموزش عالی ایران. سیاستگذاری عمومی، 6(2)، 200-179. https://doi.org/10.22059/jppolicy.2020.77619
عبدالله‌آبادی، فهیمه؛ غفاری، مجید؛ و نادری، حبیبالله (1398). حمایت اجتماعی مرتبط با نقش، تعارضات نقش کار-خانواده-تحصیل و فرسودگی تحصیلی در زنان. فرهنگ مشاوره و رواندرمانی، 10(40)، 155-182.
کشاورز، خدیجه (1402). مناسبات جنسیتی در ذهنیت دانشجویان دانشگاه‌های شهر تهران. فصلنامه مطالعات دانشگاه، 1(3)، 163-137. https://doi.org/10.22035/jous.2023.5002.1026
مؤسسه پژوهش و برنامه‌ریزی آموزش عالی (۱۴۰۳، ۱۱ تیر). افزایش زنان دانشجو/ تحصیل ۶۳ درصد دانشجویان در مقطع کارشناسی. برگرفت از https://irphe.ac.ir/content/5023/140304111
نظامی، مینا؛ حاجحسینی، منصوره؛ و فریدونی، سمیه (1403). یادگیری تحول‌آفرین و بازسازی هویت: مطالعه پدیدارشناختی دانشجو مادران ایرانی. پژوهش‌های کیفی در علوم رفتاری، 3(1)، 133-150.  https://doi.org/10.22077/qrbs.2024.8049.1056
ودادهیر، ابوعلی (1381). زنان و آموزش عالی: تکوین هویتی نوین برای زنان در آموزش عالی ایران. مطالعات راهبردی زنان، 15(5).
Butler, J. (1990). Gender Trouble: Feminism and the Subversion of Identity. Routledge.
Carliner, J., & Everall, K. (2019). Playtime at Robarts Library: Opening a family-friendly study space at the University of Toronto. College & Research Libraries News, 80(2), 100. https://doi.org/10.5860/crln.80.2.100
Casper, W. J., Harris, C. M., Taylor-Bianco, A., & Wayne, J. H. (2011). Work–family conflict, perceived supervisor support and organizational commitment among Brazilian professionals. Journal of Vocational Behavior, 79(3), 640–652.  https://doi.org/10.1016/j.jvb.2011.04.011
Chodorow, N. (1978). The Reproduction of Mothering: Psychoanalysis and the Sociology of Gender. University of California Press.
Cohen-Miller, A. S., Sagitova, R., Ogay, S., Tselenko, Y., Shakhmanova, A., & Saburova, A. (2018). What is a family-friendly university campus? A pilot study to develop student research and provide practical results. American Journal of Qualitative Research, 2(2), 103-119.
Collins, P. H. (1994). Black Feminist Thought: Knowledge, Consciousness, and the Politics of Empowerment. Routledge.
Frone, M. R. (2003). Work–family balance. In Handbook of occupational health psychology (pp. 143–162). American Psychological Association.
Greenhaus, J. H., & Beutell, N. J. (1985). Source of conflict between work and family roles. Academy of Management Review, 10(1), 76-88. https://doi.org/10.2307/258214
Greenhaus, J. H., & Beutell, N. J. (1985). Sources of conflict between work and family roles. Academy of Management Review, 10(1), 76–88. https://doi.org/10.5465/AMR.1985.4277352
Greenhaus, J. H., & Powell, G. N. (2006). When work and family are allies: A theory of work–family enrichment. Academy of Management Review, 31(1), 72–92. https://doi.org/10.5465/AMR.2006.19379625
Hosseini, S. H., & Sakhaei, S. (2025). Educating intelligence, producing power: Iranian sociologists on AI, knowledge production, and global hierarchies. Journal of World Sociopolitical Studies, 9(4).
Karlsruhe Institute of Technology. (n.d.). Family services at KIT. KIT Family Portal. Retrieved April 18, 2025, from https://www.familienportal.kit.edu/english/430.php
Khodabin, M., & Arsalani, A. (2025). Artificial intelligence literacy as national strategy: A systematic review of policy, equity, and capacity building across the Global South. Journal of World Sociopolitical Studies, 9(4), 887-921. https://doi.org/10.22059/wsps.2025.396408.1529
Kruvelis, M. (2017, June 12). Building family-friendly campuses: Strategies to promote college success among student parents. Beyond the Margins: Meeting the Needs of Underserved Students.
Kuleshova, A. (2015), Dillemas of Modern Motherhood (Based on Research in Russia). Economics and Sociology, 8(4), 110-121.  https://doi.org/10.14254/2071 789X.2015/8-4/8
Rich, A. (1976). Of Woman Born: Motherhood as Experience and Institution. W. W. Norton & Company.
Ruddick, S. (1989). Maternal Thinking: Toward a Politics of Peace. Beacon Press.
Sallee, M. W. (2013). Gender Norms and Institutional Culture: The Family-Friendly Versus the Father-Friendly University. The Journal of Higher Education, 84(3), 363–396. https://doi.org/10.1080/00221546.2013.11777293
Strazdins, L., Shipley, M., & Broom, D. (2007). What does family-friendly really mean? Wellbeing, time, and the quality of parents' jobs. Australian Bulletin of Labour, 33(2), 202-225.
Toosi, R., & Sajjadi, M. (2025). A survey examination of psychological support in the workplace. Journal of Cyberspace Studies, 1-23. https://doi.org/10.22059/jcss.2025.396165.1167
UNICEF. (2019). Family-family-friendly workplaces Policies and Practices to Advance Decent Work in Global Supply Chains. Available in: https://www.unicef.org/media/85516/file/UNICEF%20UNGC%20family%20friendly%20workplaces.pdf
UNICEF. (2020). Family-friendly policies handbook for business. UNICEF East Asia and Pacific Regional Office. Retrieved from https://www.unicef.org/early-childhood-development/family-friendly-policies
University of Arizona. (n.d.). Family spaces. Life & Work. Retrieved April 18, 2025, from https://lifework.arizona.edu/family-spaces
University of Idaho. (n.d.). Family-friendly services. University of Idaho, College of Law. Retrieved April 18, 2025, from https://www.uidaho.edu/law/moscow-boise/moscow/family
University of Stuttgart. (n.d.). Family-friendly university. University of Stuttgart. Retrieved April 18, 2025, from https://www.uni-stuttgart.de/en/university/profile/family-friendly/
دوره 2، شماره 3 - شماره پیاپی 7
بهار 1403
بهار 1403
صفحه 139-170

  • تاریخ دریافت 29 بهمن 1402
  • تاریخ بازنگری 21 اسفند 1402
  • تاریخ پذیرش 25 اسفند 1402