فصلنامه مطالعات دانشگاه

فصلنامه مطالعات دانشگاه

تأمل در نسبت ایدۀ دانشگاه و فلسفۀ علم

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشجوی دکتری، فلسفه علم و فناوری، پزوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی تهران، ایران
2 دانشیار، گروه فلسفه علم و فناوری، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، تهران، ایران
چکیده
دانشگاه به عنوان نهاد علم، سازمانی مهم و موثر در عصر علم و اطلاعات است. از این­رو رسیدن به ایده­ای جامع یا بسط مناسب ایده حاضر به نحوی که حافظ تمامْ هویت آن باشد لازم و ضروری­ست. «ایده دانشگاه» باید بتواند تمامی رسالت‌های این نهاد، از حضور فعالانه در متن زندگی روزمره تا گسترش مرزهای علم را پوشش دهد و در عین حال، مانع از تقلیل دانشگاه به بنگاه تجاری، اقتصادی یا نهاد تولید محتوا شود. از زمانی که کانت «نزاع دانشکده­ها» را مطرح کرد مسئله دانشگاه و ایده  دانشگاه عملا به  مسئلۀ فلسفی بدل شد. بعد از کانت، فلاسفه دیگری همچون هایدگر، گادامر، یاسپرس و هابرماس نیز به تأمل در این ایده پرداخته‌اند. در دوران اخیر که نقش دانشگاه در زندگی روزمره بیشتر شده­است حوزه­های دیگری غیر از فلسفه نیز به این مقوله پرداخته­اند. در این مقاله برآنیم نشان دهیم برای رسیدن به ایده­ای جامع برای دانشگاه در زمانه حاضر لازم است دانشگاه از منظر فلسفه علم غیرپوزیتیویستی مورد بررسی قرار گیرد؛ زیرا ایده­های حاصل از حوزه­های دیگر جامعیت لازم را ندارد و ایده­های فلسفی محض نیز در این مسئله خاص، ملموس و کارآ نیستند. در این راستا ابتدا به بررسی و نقد سیر تاریخی ایده دانشگاه می­پردازیم و نشان می­دهیم علم در این ایده­ها یا مغفول مانده یا صراحت نیافته­است. در ادامه مقاله دو دیدگاه معاصر که ایده­هایشان با علم ارتباط بیشتری دارند را مورد بررسی قرار می­دهیم و نشان می­دهیم این دو، به‌رغم این­که نگاه عمیق­تری به علم دارند اما از آن­جا که خاستگاه آنان فلسفه تعلیم و تربیت است، نگاهشان به علم نابسنده است. در آخر دلایل غفلت فلسفه علم از مقوله دانشگاه را بیان می­کنیم: دلیل اول، رضایت به مفهوم اجمالی علم در دوران آغازین طرح ایده دانشگاه است. دلیل دوم، جدید بودن رشته فلسفه علم و سومین دلیل عدم تناسب رویکردهای متداول فلسفه علم با بحث دانشگاه است. با این حال امید می­رود باتوجه به چشم‌اندازهای تو در فلسفه علم و رویکردهای نوین آن مانند هرمنوتیک علم، بتوان راهی برای پرداختن به ایده دانشگاه از منظر فلسفه علم یافت.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


سفیدخوش، میثم (1400). ایده دانشگاه. تهران: انتشارات حکمت.
طالب‌زاده، حمید (1381). نگاه غربی و مبانی علم جدید از مارتین هیدگر. نشریه فرهنگ، 42-41، صص 37-9.
کانت، ایمانوئل (1400). نزاع دانشکده‌ها (مترجم: سیده‌معصومه موسوی). در: میثم سفیدخوش، ایده دانشگاه (صص 44-18). تهران: انتشارات حکمت.
کوهن، تامس (1390). ساختار انقلاب‌های علمی (مترجم: سعید زیباکلام). تهران: انتشارات سمت.
گادامر، هانس گئورگ (1400). ایده دانشگاه: امروز، دیروز، فردا (مترجم: یحیی شعبانی). در: میثم سفیدخوش، ایده دانشگاه (صص 130-111). تهران: انتشارات حکمت.
لازی، جان (1390). درآمدی تاریخی به فلسفه علم (مترجم: علی پایا). تهران: انتشارات سمت.
مصباحیان، حسین (1388). دانشگاه از تاریخ تا فلسفه در ضرورت تحلیل تاریخی نهاد و بازاندیشی فلسفی ایده دانشگاه در متن جهانی آن. دوفصلنامه تاریخ‌نگری و تاریخ‌نگاری، صص 156-123. doi: 10.22051/hph.2014.874
هابرماس، یورگن (1400)، ایده دانشگاه: فرایندهای یادگیری (مترجم: روح‌الله رمضانی). در: میثم سفیدخوش، ایده دانشگاه (صص 155-131). تهران: انتشارات حکمت.
هایدگر، مارتین (1378). تصویر عالم عصر جدید (مترجم: منوچهر اسدی). در: راه‌های جنگلی (صص 141-95). تهران: انتشارات درج.
هایدگر، مارتین (1400). خودابرازی دانشگاه آلمانی (مترجم: میثم سفیدخوش). در: میثم سفیدخوش، ایده دانشگاه (صص 100-83). تهران: انتشارات حکمت.
هوسرل، ادموند (1378). فلسفه و تاریخ غرب (مترجم: محمدرضا جوزی). تهران: انتشارات هرمس.
یاسپرس، کارل (1400). تحقیق، آموزش و پرورش (مترجم: مهدی پارسا و مهرداد پارسا). در: میثم سفیدخوش، ایده دانشگاه (صص 110-102). تهران: انتشارات حکمت.
Arvanitakis, J. & Hornsby, D. (2018). Citizenship and the Thinking University: Toward the Citizen Scholar. In: The Thinking University A Philosophical Examination of Thought and Higher Education (pp. 87-103). Springer International Publishing AG.
Arvanitakis, J., & Hornsby, D. (2014). Are university redundant?, in: Universities, The Citizen Scholar and the Future of Higher Education (pp. 7–20), Part of the Palgrave Critical University Studies book series (PCU).
Colish, M. L. (1997). Medieval Foundations of the Western Intellectual Tradition, 400-1400. New Haven: Yale University Press.
Derrida, J. (2002). The university without condition. In: Wihout Alibi (pp. 202-237). Standford University Press.
Jaspers, K. (1959). The Idea of The University. Baston: Beacon Press.
Knorr-Cetina, C. (1991). Epistemic Cultures: Forms of Reason in Science. History of Political Economy Journal, 1, 105-122.
Moosavand, M., Aeini, B., & Sabbar, S. (2020). Future of AI and Human Agency: A Qualitative Study. Journal of Cyberspace Studies, 4(2), 189-210. doi: 10.22059/jcss.2020.96575
Ortega, Y., & Gasset, J. (2014). Mission of the University. London and New York: Routledge.
Readings, B. (1997). The University in Ruins. Harvard University Press.
Višňovský, E. (2019). The University as a Philosophical Problem. Human Affaire Journal, 29, 235–246.
دوره 1، شماره 4 - شماره پیاپی 4
تابستان 1402
تابستان 1402
صفحه 159-188

  • تاریخ دریافت 15 فروردین 1402
  • تاریخ بازنگری 20 اردیبهشت 1402
  • تاریخ پذیرش 14 خرداد 1402