فصلنامه مطالعات دانشگاه

فصلنامه مطالعات دانشگاه

اشکال مقاومت سوژۀ زن دانشجو؛ مطالعه‌ای قوم‌نگارانه در دانشگاه‌های تهران

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشجوی دکتری اندیشه سیاسی، دانشگاه علامه طباطبایی، تهران، ایران
2 کارشناسی ارشد اندیشه سیاسی در اسلام، دانشگاه علامه طباطبایی، تهران، ایران
چکیده
دانشگاه در ایران از زمان تأسیس تاکنون، نقشی فعال در عرصههای اجتماعی و سیاسی ایفا کرده و به طور همزمان تحتتأثیر تحولات این عرصهها قرار گرفته است. ازاینرو، همواره موردتوجه ساختارهای خرد و کلان قدرت بوده و محل اِعمال کنترلهای مختلف قرار گرفته است. در واکنش به این فرایند، دانشجویان در مقام کنشگران اصلی فضای دانشگاهی، مقاومتهایی متنوع و چندلایه از خود نشان دادهاند. در این میان، جایگاه و نقش دانشجویان زن دارای اهمیت ویژهای است؛ چرا که نهتنها با ساختارهای قدرت حاکم در دانشگاه مواجهاند، بلکه با مناسبات جنسیتی نیز درگیر هستند. همین مسئله سبب شده است که تجربه مقاومت در میان آنان، واجد پیچیدگیهای خاصی باشد. این پژوهش با بهرهگیری از روش قومنگاری انتقادی، به بررسی اشکال مقاومت دانشجویان زن در دانشگاههای تهران از نیمه دوم دهه ۱۳۹۰ تا سال ۱۴۰۲ میپردازد. تمرکز اصلی بر تحلیل کنشها و واکنشهای آنان در برابر انواع قدرتهای رسمی، نهادی، ساختاری و حتی عرفی در فضای دانشگاهی است. در این راستا، دانشجویان زن به سه دسته تقسیم شدهاند: محصل، فعال نهادی و فعال غیرنهادی. هر گروه نوع خاصی از مقاومت را نشان میدهد: «مقاومت مطرود» در میان محصلان، «مقاومت بهمثابه پرکتیس» در میان فعالان نهادی و «مقاومت سیال» نزد فعالان غیرنهادی. همزمان، با نگاهی به تجربهٔ دختران دانشجو در دهه ۱۳۹۰ میتوان دریافت که بسیاری از این مقاومتها نه فقط در قالبهای رسمی و قابلرؤیت، بلکه در حاشیه، درون روابط روزمره و یا حتی از خلال سکوت و انفعال انتخابی شکلگرفتهاند. تجربههای زیستهٔ این دانشجویان، نه فقط روایت رسمی و مردانه محور از دانشگاه، بلکه نظم نمادین و سلسلهمراتبی حاکم بر فضای دانشگاهی را نیز به چالش کشیدهاند و افقهای تازهای از امکان سوژگی، عاملیت و بازتعریف جایگاه دانشجوی زن را گشودهاند. در نتیجه، دو نوع سوژه در بستر این مقاومتها شکل میگیرد: یکی سوژۀ منفرد میل ورز و دیگری سوژۀ جمعی متجسد در ارادۀ مشترک.
 
کلیدواژه‌ها

موضوعات


اسپکتور، سلین (۱۳۸۲). قدرت و حاکمیت در تاریخ اندیشه غرب (ترجمه عباس باقری). تهران: نشر نی.
اسکات، جیمز، سی. (۱۳۹۶). سلطه و هنر مقاومت (ترجمه افشین خاکباز). تهران. نشر نی.
ایمانی، محمدتقی (۱۳۸۱). تحقیق قوم‌نگاری در رویکردهای کمی و کیفی تحقیق. زبان و ادب فارسی، ۱۸۳ و ۱۸۴، 62-37.
باقی، عمادالدین (۱۳۷۹). جنبش دانشجویی ایران. از آغاز تا انقلاب اسلامی (چاپ اول). تهران: انتشارات جامعه ایرانیان.
پورنجمی، مجید؛ قویدل معروفی، حسین (۱۳۸۵). سلسله‌بحث‌های جنبش دانشجویی ایران. تهران. انتشارات نجم الهدی.
پوزش شیرازی، علی؛ سالار کسرایی، محمد (۱۳۸۸) مطالعه سیر تغییر در دفتر تحکیم وحدت (۱۳۵۸-۱۳۷۶). پژوهشنامه علوم سیاسی، 4(4)، 200-175.
جنکینز، ریچارد (۱۳۸۵). پیر بوردیو (ترجمه حسن چاووشیان و لیلا جوهر افشانی). تهران: نشر نی.
دریفوس، هیوبرت؛ رابینو، پل. (۱۳۷۸). میشل فوکو، فراسوی ساختارگرایی و هرمنوتیک (ترجمه حسین بشیریه). تهران: نشر نی.
دودینگ، کیت (۱۳۸۰). قدرت (ترجمه عباس مخبر). تهران: انتشارات آشیان.
زندی، محمدامین؛ طوسی، فرشته (۱۴۰۱). فرایند طرد و حذف زنان در جنبش دانشجویی ایران. مجله مطالعات اجتماعی ایران، 16(2)، 71-47. https://doi.org/10.22034/jss.2023.542436.1622
سالدنا، جانی (۱۳۹۵). راهنمای کدگذاری برای پژوهشگران کیفی (ترجمه عبدالله گیویان). تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.
شفیعی، سمیه سادات (۱۳۹۳). سیری در رویکردهای نظری متأخر به مقاومت. فصلنامه علوم اجتماعی، 21(۶۴)، 186-139. https://doi.org/10.22054/qjss.2014.345
صادقی، فاطمه (۲۰۱۱). زنان، قدرت و مقاومت در ایران پس از انقلاب. تهران: انتشارات زنان و قوانین در جوامع مسلمان.
طاهری‌کیا، حامد (۱۴۰۱). فردگرایی معکوس در فرهنگ جامعه پساانقلابی. مطالعه موردی مصائب قانون و گریز از آن در دانشگاه ایرانی. مجله انجمن جامعه‌شناسی ایران، 23(2)، 29-3. https://doi.org/10.22034/jsi.2022.540278.1481
عنایت، حلیمه؛ سروش، مریم (۱۳۸۸). میزان و نوع مقاومت زنان در رویارویی با ساختار قدرت در زندگی روزمره. مجله پژوهش زنان، ۷(۲)، 112-85.
فضل الهی قمشی، سیف‌اله؛ یوسفی، مهدی (۱۳۹۵). روش‌شناسی قوم‌نگاری آموزشی بر اساس تجارب مدرسه نور در روستای اوریری کنیا. نشریه عیار پژوهش در علوم‌انسانی، 7(2)، 123-107.
لوکس، استیون (۱۳۷۰). قدرت: فرانسانی یا شر شیطانی (ترجمه: فرهنگ رجایی). تهران: مؤسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی.
مارش، دیوید؛ استوکر، جری (۱۳۹۳). روش و نظریه در علوم سیاسی (مترجم: امیرمحمد حاجی‌یوسفی). تهران: انتشارات پژوهشکده مطالعات راهبردی.
نش، کیت (۱۳۸۰). جامعه‌شناسی سیاسی معاصر، جهانی‌شدن سیاست (ترجمه محمدتقی دلفروز). تهران: انتشارات کویر.
Carspecken, Phil Francis, & Walford, Geoffrey. (2001). Critical Ethnography and Education. Amsterdam: Elsevier / JAI Press.  
Gal, S. (1995). Language and the “arts of resistance.” Cultural Anthropology, 10(3), 407–424. https://doi.org/10.1525/can.1995.10.3.02a00030
Hebdige, D. (1979). Subculture: The meaning of style. London, UK: Routledge.
Kaplan, H., & Kaplan, A. (1968). Power and society. New York, NY: Yale University Press.
May, Todd (2005) Gilles Deleuze: An Introduction, Cambridge: Cambridge University Press.
Profitt, Norma, A. J. (1996). Battered Women as Victims and Survivors: Creating Space for Resistance. Canadian Social Work Review / Revue canadienne de service social, 13(1), 23-38.
Rabby, R. (2005). What is the resistance? Journal of Youth Studies, 8(2), 151–171. https://doi.org/10.1080/13676260500124171
Scott. (2002). Every day Resistance in Cultural Resistane Reader by Duncombe. London: Verso.
Willis, P. (1977). Learning to labour. Farnborough, UK: Saxon House.
دوره 2، شماره 3 - شماره پیاپی 7
بهار 1403
بهار 1403
صفحه 75-103

  • تاریخ دریافت 13 بهمن 1402
  • تاریخ بازنگری 25 اسفند 1402
  • تاریخ پذیرش 26 اسفند 1402