پژوهشگاه مطالعات فرهنگی، اجتماعی و تمدنی فصلنامه مطالعات دانشگاه 2980-8987 2 3 2024 04 20 Forms of resistance of the female student subject: An ethnographic study in Tehran universities اشکال مقاومت سوژۀ زن دانشجو؛ مطالعه‌ای قوم‌نگارانه در دانشگاه‌های تهران 75 103 540 10.22035/jous.2024.5499.1101 FA فرشته طوسی دانشجوی دکتری اندیشه سیاسی، دانشگاه علامه طباطبایی، تهران، ایران محمد امین زندی کارشناسی ارشد اندیشه سیاسی در اسلام، دانشگاه علامه طباطبایی، تهران، ایران Journal Article 2024 02 02 Since their establishment, universities in Iran have played an active role in social and political spheres, while simultaneously being influenced by transformations in these areas. Consequently, they have always been the focus of both micro- and macro-structures of power and subjected to various forms of control. In response to this process, students, as the main actors within academic spaces, have demonstrated diverse and multilayered forms of resistance. Among them, the position and role of female students hold special significance; not only do they confront the prevailing power structures within the university, but they also face gender relations. This dual challenge contributes to the particular complexity of their resistance experience. This study employs a critical ethnographic method to examine the forms of resistance exhibited by female students in Tehran’s universities from the mid-2010s until 2023. The main focus is on analyzing their actions and reactions against multiple forms of power — formal, institutional, structural, and even customary — within the academic environment. In this context, female students are divided into three groups: ordinary students, institutional activists, and non-institutional activists. Each group demonstrates a distinct type of resistance: “rejected resistance” among ordinary students, “resistance as praxis” among institutional activists, and “fluid resistance” among non-institutional activists. Simultaneously, by looking at the experiences of female students in the 2010s (corresponding to the 2011–2021 decade in the Iranian calendar), it becomes evident that many of these resistances took shape not only in formal and visible frameworks but also at the margins, within everyday relationships, or even through silence and selective passivity. The lived experiences of these students have challenged not only the official, male-centered narrative of the university but also the symbolic and hierarchical order governing academic spaces. They have opened new horizons for the possibility of subjectivity, agency, and the redefinition of the female student’s position. As a result, two types of subjectivities emerge within this framework of resistance: one is the solitary desiring subject, and the other is the collective subject embodied in a shared will. دانشگاه در ایران از زمان تأسیس تاکنون، نقشی فعال در عرصه‌های اجتماعی و سیاسی ایفا کرده و به طور هم‌زمان تحت‌تأثیر تحولات این عرصه‌ها قرار گرفته است. ازاین‌رو، همواره موردتوجه ساختارهای خرد و کلان قدرت بوده و محل اِعمال کنترل‌های مختلف قرار گرفته است. در واکنش به این فرایند، دانشجویان در مقام کنشگران اصلی فضای دانشگاهی، مقاومت‌هایی متنوع و چندلایه از خود نشان داده‌اند. در این میان، جایگاه و نقش دانشجویان زن دارای اهمیت ویژه‌ای است؛ چرا که نه‌تنها با ساختارهای قدرت حاکم در دانشگاه مواجه‌اند، بلکه با مناسبات جنسیتی نیز درگیر هستند. همین مسئله سبب شده است که تجربه مقاومت در میان آنان، واجد پیچیدگی‌های خاصی باشد. این پژوهش با بهره‌گیری از روش قوم‌نگاری انتقادی، به بررسی اشکال مقاومت دانشجویان زن در دانشگاه‌های تهران از نیمه دوم دهه ۱۳۹۰ تا سال ۱۴۰۲ می‌پردازد. تمرکز اصلی بر تحلیل کنش‌ها و واکنش‌های آنان در برابر انواع قدرت‌های رسمی، نهادی، ساختاری و حتی عرفی در فضای دانشگاهی است. در این راستا، دانشجویان زن به سه دسته تقسیم شده‌اند: محصل، فعال نهادی و فعال غیرنهادی. هر گروه نوع خاصی از مقاومت را نشان می‌دهد: «مقاومت مطرود» در میان محصلان، «مقاومت به‌مثابه پرکتیس» در میان فعالان نهادی و «مقاومت سیال» نزد فعالان غیرنهادی. هم‌زمان، با نگاهی به تجربهٔ دختران دانشجو در دهه ۱۳۹۰ می‌توان دریافت که بسیاری از این مقاومت‌ها نه فقط در قالب‌های رسمی و قابل‌رؤیت، بلکه در حاشیه، درون روابط روزمره و یا حتی از خلال سکوت و انفعال انتخابی شکل‌گرفته‌اند. تجربه‌های زیستهٔ این دانشجویان، نه فقط روایت رسمی و مردانه محور از دانشگاه، بلکه نظم نمادین و سلسله‌مراتبی حاکم بر فضای دانشگاهی را نیز به چالش کشیده‌اند و افق‌های تازه‌ای از امکان سوژگی، عاملیت و بازتعریف جایگاه دانشجوی زن را گشوده‌اند. در نتیجه، دو نوع سوژه در بستر این مقاومت‌ها شکل می‌گیرد: یکی سوژۀ منفرد میل ورز و دیگری سوژۀ جمعی متجسد در ارادۀ مشترک.

https://www.jous.ir/article_540_9b72e31dac81715466cd580a448cf823.pdf