پژوهشگاه مطالعات فرهنگی، اجتماعی و تمدنی فصلنامه مطالعات دانشگاه 2980-8987 1 2 2022 12 22 A reflection on the contexts and motivations of establishing humanities research institutions in Iran from 1965 to 1979 تأملی در زمینه‌ها و انگیزه‌های تأسیس نهادهای پژوهشی علوم انسانی در ایران از سال 1357 تا 1344 67 85 422 10.22035/jous.2023.4974.1021 FA علیرضا ملایی توانی استاد تاریخ ایران، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، تهران، ایران Journal Article 2022 08 16 The establishment of humanities research institutions in Iran was historically slow as their numbers could not reach to that of the fingers of one hand by the 1960s. But in the last decade of Pahlavi's rule, more than 10 institutes and research centers were established in various fields of humanities. Undoubtedly, their emergence was neither accidental nor deliberate. The question arises as why did suddenly so many humanities research institutes emerge in Iran? The current study was carried out using the historical studies method. In this method, first, the required historical data were gathered from the main sources, archival documents and researches and then analyzed in order to provide a new account on causes and process behind the establishment of institutions between 1960s and 1970s, out of which, the Research Institute of Humanities and Social Sciences was formed. The article, with a brief insight into the developments in Iran after the White Revolution, finally comes to the conclusion that the reason behind the establishment of various research institutions was due to complex problems in the process of modernization, which made the Iranian government subject to contradictions between reforms and repression on the one hand and social and identity conflicts on the other. Since universities had an educational approach, they were practically unable to respond to the country's research needs. Therefore, humanities research institutes could help the government find ways to overcome modernization crises, attract the cooperation of intellectuals and critics in humanities fields, and also show Iran's cultural and civilizational capacities to the people of Iran and beyond. As such, the government put its effort to establish these institutions. The history of Iran's scientific institutions, especially research institutions, has not been documented and we are at the beginning of this path. The author hopes this article would prove a way forward in reminding its importance and necessity. تأسیس نهادهای پژوهشی علوم انسانی در ایران با کُندی و تأخیر تاریخی همراه بود؛ چنان‌که تعداد این نهادها تا آغاز دهه 1340 خورشیدی، به تعداد انگشتان یک دست هم نمی‌رسید. اما در دهه پایانی حکومت پهلوی، به‌شکلی طوفانی، بالغ بر 10 مؤسسه و مرکز پژوهشی در حوزه‌های گوناگون علوم انسانی با کارکردها و هدف‌های متفاوت تأسیس شدند. بی‌گمان، تأسیس این همه نهاد نه از سر تصادف بود و نه از سر تفنن. مسئله این است که چرا ناگهان این همه نهاد پژوهشی علوم انسانی در ایران شکل گرفت؟ این مقاله با استفاده از روش مطالعات تاریخی تدوین شده است. در این روش، ابتدا داده‌های تاریخی مورد نیاز از منابع اصلی، مدارک آشیوی و پژوهش‌های جدید گردآوری، پالایش و تحلیل شده‌اند تا روایتی تازه از علل و فرایند تأسیس نهادهای علوم انسانی در دو دهه 1340 و 1350 ارائه شود، که از مجموع آن‌ها پژوهشگاه علوم انسانی شکل گرفت. مقاله، با نگاهی کوتاه به تحولات ایران پس از انقلاب سفید، سرانجام به این نتیجه می‌رسد که علت تأسیس نهادهای پژوهشی گوناگون علوم انسانی ایران از دهه 1340 به این سو، ناشی از پیچیدگی مسئله‌های کشور در فرایند نوسازی بود که حکومت ایران را دستخوش تناقض میان اصلاحات و سرکوب از یک سو و نیز تعارض‌های اجتماعی و هویتی از دیگر سو قرار داده بود. از آن‌جا که دانشگاه‌ها رهیافتی آموزشی داشتند، عملاً قادر نبودند به نیازهای پژوهشی کشور پاسخ دهند. بنابراین، مؤسسه‌های پژوهشی علوم انسانی، به‌عنوان نهادهای مولد اندیشه، هم می‌توانستند حکومت را در یافتن راه‌های غلبه بر بحران‌های نوسازی یاری دهند، هم به جلب همکاری روشنفکران و منتقدان رشته‌های علوم انسانی بپردازند، و هم ظرفیت‌های فرهنگی و تمدنی ایران را به مردم ایران و سایر ملت‌های جهان بشناسانند. از همین‌رو، حکومت به تأسیس این نهادها اقدام کرد. هنور تاریخ نهادهای علمی ایران، به‌ویژه نهادهای پژوهشی، نوشته نشده است و ما در آغاز این راه قرار داریم. نگارنده امیدوار است با نوشتن این مقاله، اهمیت و ضرورت نگارش آن را یادآور شود. https://www.jous.ir/article_422_f85454e8279be180185cac7d243c5eb3.pdf